De cactusvijg voelt zich zo thuis op de droge hellingen van Sicilië, Zuid-Spanje en Noord-Afrika dat veel mensen aannemen dat hij daar altijd al groeide. Dat is niet zo. De cactus achter de vrucht, Opuntia ficus-indica, komt uit Mexico en stak de Atlantische Oceaan pas over nadat de Spanjaarden Amerika hadden bereikt.
Dit artikel volgt die reis, van Mexicaanse keukens naar mediterrane landschappen en, veel recenter, naar de roze drankjes en desserts die in cafés in heel Europa worden geserveerd.
Een Mexicaanse oorsprong
Opuntia ficus-indica is een gedomesticeerde plant, die gedurende een zeer lange periode door mensen is gevormd, en de oorsprong ervan wordt in centraal Mexico geplaatst. Wilde Opuntia-soorten groeien in grote delen van Amerika, maar de grote, zoete vrucht en de schijven met weinig grote stekels die kenmerkend zijn voor ficus-indica zijn het resultaat van langdurige teelt en selectie.
In Mexico wordt de vrucht tuna genoemd en heten de jonge schijven nopales. Beide zijn daar nog altijd alledaags voedsel. De schijven worden als groente bereid en de vrucht wordt vers gegeten, tot gekoelde dranken gemengd of verwerkt tot zoetigheden en siropen.
Een cactus op de nationale vlag
De cactusvijg is verweven met de geschiedenis van Mexico. Het nationale wapen, dat op de Mexicaanse vlag staat, toont een adelaar die op een cactusvijg zit. Dit verwijst naar de stichtingslegende van Tenochtitlan, de Azteekse hoofdstad op de plek van het huidige Mexico-Stad, waarin een adelaar op een cactus de plaats markeerde waar de stad gebouwd zou worden.
Weinig vruchten zijn zo nauw verbonden met een nationaal symbool, en dat zegt veel over hoe lang de plant al deel uitmaakt van het leven in de regio.
Cactus, insecten en een beroemde rode kleur
De cactusvijg heeft nog een tweede, minder voor de hand liggende plaats in de geschiedenis. Opuntia-cactussen zijn waardplanten voor de cochenilleluis, die in Mexico werd gekweekt voor de dieprode kleurstof die ervan werd gemaakt. Na de Spaanse verovering werd cochenille een waardevol exportproduct naar Europa, waar het werd gebruikt om textiel te verven.
Dat is een ander verhaal dan de kleur van de vrucht. Het vruchtvlees van de cactusvijg is roze door zijn eigen pigmenten, betalainen genaamd, en niet door cochenille. De twee worden gemakkelijk door elkaar gehaald omdat ze allebei met dezelfde cactus verbonden zijn.
De Atlantische Oceaan over
Spaanse schepen brachten de cactus in de zestiende eeuw naar Spanje. Van daaruit verspreidde hij zich snel rond de Middellandse Zee. De plant heeft weinig water nodig, wortelt vanuit één enkele schijf die in de grond wordt gestoken en was zowel als vrucht als levende omheining nuttig, waardoor hij gemakkelijk kon worden gedeeld en aangeplant.
De Europese namen dragen nog altijd sporen van deze reis. De soortnaam ficus-indica betekent Indische vijg en stamt uit een tijd waarin Europeanen Amerika de Indiën noemden; de naam verwijst dus naar de Nieuwe Wereld en niet naar India. In het Engels wordt de plant ook Barbary fig genoemd, naar de oude Europese naam voor de Noord-Afrikaanse kust, waar de plant wijdverspreid raakte.
De cactusvijg rond de Middellandse Zee
Vandaag is de cactus een vertrouwd onderdeel van het landschap in Zuid-Europa, Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Sicilië wordt in het bijzonder met de vrucht geassocieerd; Sicilianen noemen haar fico d'India. De vrucht komt ook veel voor in Spanje, Portugal, Malta, Griekenland, Marokko en Tunesië.
Rond de Middellandse Zee rijpt de vrucht van het einde van de zomer tot in de herfst. Ze wordt verkocht op markten en langs de weg, vaak al geschild omdat de fijne haartjes op de schil lastig te hanteren zijn. Mensen eten haar gekoeld, maken er jam, siropen en likeuren van en gebruiken haar in sorbets en fruitdesserts.
Waar de cactusvijg tegenwoordig groeit
Naast Mexico en het Middellandse Zeegebied wordt Opuntia ficus-indica in veel warme, droge regio's geteeld, waaronder delen van Zuid-Amerika, Oost- en Zuid-Afrika, het Midden-Oosten en Azië. De tolerantie voor droogte en arme bodems maakt de plant tot een nuttig gewas op plaatsen waar ander fruit moeilijk groeit.
Op sommige plaatsen wordt de plant vooral voor de vrucht geteeld, op andere voor de schijven, die als groente worden gegeten of als veevoer worden gebruikt. In enkele landen heeft de plant zich buiten de teelt verspreid en wordt hij als invasieve plant beschouwd, een herinnering aan hoe gemakkelijk hij zich vestigt.
Omdat de cactus op meerdere continenten groeit, kan cactusvijgpoeder worden gemaakt van fruit uit verschillende regio's. Voor een koper zeggen de botanische naam, de kleur en de specificatie meer over een poeder dan één bepaald teeltgebied.
Van marktvucht tot café-ingrediënt
Het grootste deel van zijn geschiedenis in Europa was de cactusvijg een vers fruit waarvan men genoot waar hij groeide. De vrucht laat zich slecht vervoeren: rijp fruit kneust gemakkelijk, is kort houdbaar en moet zorgvuldig worden geschild. In Noord-Europa was hij vooral af en toe verkrijgbaar bij gespecialiseerde groentewinkels.
Gedroogd en gemalen wordt de vrucht een heel ander product. Cactusvijgpoeder behoudt de roze kleur en fruitsmaak in een vorm die kan worden bewaard, afgemeten en overal naartoe verzonden. Daardoor is de vrucht toegankelijk geworden voor cafés, bakkerijen en ijsmakers ver van elke cactus, die het poeder nu gebruiken voor roze lattes, glazuur, gelato en smoothies.
Hetzelfde levendige vruchtvlees dat opvalt bij een marktkraam op Sicilië zorgt ervoor dat een cactusvijglatte opvalt op een toonbank in Stockholm of Amsterdam. Lees voor meer informatie over de vrucht zelf onze uitleg over wat een cactusvijg is en voor recepten en bereidingswijzen onze gids over hoe je cactusvijgpoeder gebruikt.
Cactusvijgpoeder kopen
Thuis koks kunnen de vrucht in poedervorm proberen met de verpakking Cactusvijgpoeder – 70 g. Cafés, bakkerijen en producenten die regelmatig grotere hoeveelheden nodig hebben, kunnen een offerte aanvragen voor Cactusvijgpoeder in bulk 25 kg, dat vanuit Zweden op voorraad wordt gehouden en verzonden.
